ВЕРСИЯ ДЛЯ СЛАБОВИДЯЩИХ

 


Главная > История > Уæртæ кæддæр…

Уæртæ кæддæр…

Цудæй 1944 анз. Июни мæйæ. Тугъд ма æ тæгкæ цирени адтæй. 17-анздзудæй еци сæрди каст фæдтæн фарæстæймæгтæ. Рацудан каникулти.

Еу бон мæмæ меʹмкъласон биццеутæй кедæрти хæццæ фæдздзурдтонцæ Ирæфи æфсæддон комиссариатмæ. Фестæгæй рандан Чиколамæ. Уоми ба нин загътонцæ: мæйæʹнгъудæй уин цæугæй æфсæддон лагертæмæ. Исон-уæгъдæ. Иннæ бон ба 12 сахаттебæл ами куд уайтæ, уотæ. Гобан æма бази цъæрттæ, сгæлладæ гъæццæлттæ. Къостæ, уедгутæ уæдта ма уæ ци листæг дзаумæуттæ багъæудзæнæй, уони хæццæ, зæгъгæ. Фæстæмæ ка ци сдзурдтайдæ: тугъди рæстæг адтæй. Еци бон раталингæй, уотемæй æрбаздахтан гъæуамæ, Лескенмæ. Мæ гъуддаг балæдæрун кодтон хæдзари æма мæхе цæттæ кæнун райдæдтон мæ надмæ. Мæхемæ гæсгæ мæ цидæр багъудайдæ, уони базицъари нитътъунстон, рагъбæлдаргæ хурдзингонд æй бакæнгæй.

Еу бон ма фæдтæн нæхемæ, дугкаг бон ба меʹмбæлтти хæццæ рандан Чиколамæ. Æфсæддон комиссæриати тургъи ма нæ бацудмæ баййафтан биццеути къуар райони гъæутæй. Етæ дæр-лагердзаутæ. Берæ салла-уалла нæбал фæккодтон. Рæнгъитæ нæ æрлæуун кодтонцæ, нæ гъуддаг нин балæдæрун кодтонцæ æма ранæхстæр ан æфсæддон комиссариати косæги хæццæ горæт æрдæмæ фестæгæй. Бричкæ нæмæ еунæг адтæй æма хъæбæр ка бауæгæ уидæ, уой уоми рабадун кæнионцæ, уотемæй. Бахъæрдтан Æрæдонмæ. Уоми ба нæ еу афони рабадун кодтонцæ поезди Беслæни уæнгæ. Уордигæй бабæй фестæгæй Ногирмæ. Нæ ранæхстæри дугкаг бон, фæсарæфтæ, æрлæудтан Ногири скъолай тургъи. Уоми нæмæ æнгъæл кастæнцæ æцæг тугъдон лæгтæ. Адтæй ма си республики иннæ районтæй дæр фæсевæд. Рæнгъитæ нæ æрлæуун кодтонцæ нæ еугурей дæр. Еу капитан нин балæдæрун кодта, ами, æфсæддон лагери нæбал ци ихæстæ ес, уой. Уæдта нин нæ гобаницъæрттæ, базицъæрттæ байдзаг кæнун кодтонцæ тургъи къуми ци гъæмпи калд адтæй, уомæй æма нæ райурстонцæ скъолай кълæстæбæл. Æ бунат, æ хуссæн зæнхи пъолбæл кæмæн кæми адтайдæ, уой исбæрæг кæнгæй.

Еци æхсæвæй фæстæмæ скъолай азгъунст нæ къазарма иссæй, алци дæр æфсæдти уагбæл. Скъолай фалæмбулайти æрæвардтонцæ гъæуайгæстæ –часовойти нæхе биццеутæй. Фæрсаг адæймагæн имæ бацæуæн нæбал адтæй. Æхсæвæ ниххустан нæ гъæмпин гобæнттæбæл, сæумæ ба нæ раги фезгули кодтонцæ æма сапойнæ ма къохмæрзæнти хæццæ ледзгæ Теркмæ нæхе æхснунмæ. Фæстæмæ куʹрбаздахтан, уæдта нæ фæххæйттæ кодтонцæ, рæнгъитæ ʹрлæугæй. Исбæрæг кодтонцæ отделенитæ, взводтæ. Иссан æгас ротæ. Мах взводи мæ хæццæ бахаудтæнцæ Хъарати Мазан æма Зехъети Мæхæмæт, æнгъæлдæн хæзнидойнаг.

Нæ командирти мугкæгтæ дзæбæх нæбал гъуди кæнун, фал нæ хæццæ алкæд æма алкæми ка уидæ, взводи еци командири хуæдæййевæги мугкаг ба нур дæр ма гъуди кæнун 68 анзей фæсте – Давгай, ниллæгæгутæ арæзт, æ галеу къох æхе барæ кæмæн нæбал адтæй тугъди фæстеугутæй, уæхæн æригон лæхъуæн. Уогæ, куд дзурдтонцæ, уотемæй лагери командиртæй еунæгдæр тугъди хъуæцæ ка неʹсмуста, уæхæн нʹадтæй.

Нæ зонун, цæмæ гæсгæ, фал мæ исæвзурстонцæ взводи зарæгæй, запевалæй. Нур дæр ма еуæй-еу хатт мæ цъухи бафтуйунцæ уæди зари дзурдтæ:

«Ты ждешь, Лизаветæ,

От друга привета

И не спишь до рассвета-

Все грустишь обо мне.

Приеду весною…

На горячем боевом коне».

Æрæхдæр ба зардтан «Священная война» æма «Прощай, любимый город».

Уæди рæстæги скъолати ахур кодтонцæ тугъдон гъуддæгутæ æма мин ами, лагери, еци зонундзийнæдтæ хъæбæр исбæзтæнцæ. Рохсаг уæд Дзадзати Хасан, тугъди лæг, уæди дзамани Лескени скъолай фæсевæдæй берети исахур кодта æфсæддон Уставбæл, фæндзæхстон топп кенæ автомат райхалун æма еʹрæмбурд кæнунбæл, гранæттæ РГД æма Ф-1 исефтиндзунбæл, нисанбæл æй раст исæмбæлун кæнунбæл. Ци дзæбæх лæг адтæй, фæсевæди хæццæ куд дзæбæх федудта! Арæх æй æримисун. Æ цъæх цæстити каст ин неʹронх кæнун. Нур ами, лагери уогæй, зин мин нʹадтæй, Хасан мин ци зонундзийнæдтæ равардта, уонæмæ гæсгæ.

Ногири хонсарварс адтæй еу тубпургонд. Уордæмæ арæх исаразианæ æмпурститæ (атакитæ). Нæ еуетæ-немуцæгтæ, неʹннетæ- сурхæфсæддонтæ.

Мæ зæрди ма æрæфтуйунцæ еци нимпурститæ æма, горæтмæ цæугæй, фæгъгъæуай кæнун дæлæмæ, Ногир æрдæмæ, кæд и тубпур фæууининæ, зæгъгæ, фал ибæл, гъулæггагæн, мæ цæстæ некæдбал æрхуæстæй. Еу бон нæ еци тупбурæрдигæй ахур кодтонцæ 5-æхстон топпæй раст æхсунбæл. Алкæмæн дæр ни равардтонцæ фæйнæ 5 фати. Æхстан, цæугæ ка кодта, уæхæн фашисти хузæ. Раст нур æхст фæцан, зæгъгæ, уæдта нæ рази æнай-æной кæцæйдæр фæззиндтæй еу болкъон. Æ мугкаг ин хуарз нигъгъуди кодтон-Айларов, уомæн æма нæмæ хъæбæр карз фæллæудтæй: «Собрать гильзы!», зæгъгæ. Уæди уæнгæ еци болкъони нæ командирти ʹхсæн некæд фæууидтон. Уотæ карз нæмæ ке фæллæудтæй, е нæмæ дессаг фæккастæй: топи сампалтæ фæстæмæ ракъуæргæй фати пъистол кумæ фесхъеуидæ – цо, агорæй уæрагисæрмæ кæрдæги. Нæ нæ ниууагъта, цалдæнмæ еугур пъистолтæ æрæмбурд кодтан, уæдмæ. Уогæ æфсæддон æгъдау лагери хъæбæр карз æвæрд адтæй. Дæ фудголæн ма дин дæ уат кенæ дæ раз æнæфснайд, цъумурæй иссердтайонцæ, дæхе хæпæлерийæй –æнæфхуæрдæй нæ байзадайсæ.

Еу бон меʹмбæлттæй еу (æ нон ин барæй нæ зæгъун) æхе ракурдта командирæй цидæр гъуддаги фæдбæл дууæ сахатти ʹнгъудæй. Рæуонæй æхе ци гъуддаги туххæй ракурдта, уой нæ бакодта, фал «неʹфсæдæн», зæгъгæ, Ногири хæдзæрттæй цалдæремæ бадзурдта къæбæргор. Ци римæхстаг æй-неʹфсастан. Кадæр ибæл цъух бахаста нæ командирмæ. Æгас ротæ иннæ сæумæ рæнгъæ æрлæуун кодтонцæ, «къæбæргори» размæ ракодтонцæ, хъæбæр æй бафхуардтонцæ, уæдта æй 3 сутки æфсæддон ахæстони исбадун кодтонцæ.

Мæ зæрди арæх  æрæфтуйуй еума хабар дæр. Дзурдтонцæ, М. И. Калинин, дан, ардæмæ, Ногирмæ ʹссæудзæнæй. Еци хабар айдагъ лагери нæ кодтонцæ, фал гъæуи дæр. Ци бон гъæуама ссудайдæ, еци бон æгас лагердзаути дæр ратæрæ-батæрæ фæккодтонцæ, гъæумæ нæ хæстæг неʹруагътонцæ. Рæфтад раги раевгъудæй, бон кæронмæ цудæй, уæддæр нæ нæ уадзунцæ нæ къазармамæ. Хъæбæр ниффæлладан еугурæй дæр. Хор рафтуйон-рафтуйон кæнун ку райдæдта, уæдта ранæхстæр ан нæ бунатмæ. Минкъий ку рацудан, уæдта нæ командир мæн номæй дзоруй низзарæ, зæгъгæ. Заргæ нæ фал дзорун дæр мæ бон нæбал адтæй: æдонугæй мæ ком ниссор æй, фæллади кой ба кæнгæ дæр ма кæнæ. Дугкаг хатт ма мæмæ низзарæ, зæгъгæ, куʹсдзурдта Давгай, уæдта мæгургомау низзардтон, фал мæбæл е ба фæззуст кодта, нæ мæ ниууагъта, цалинмæ зар бæрзонд исистон, уæдмæ.

Цидæр адтæй, заргæ ниццудан нæ къазармай уæнгæ. Уоми ба фæххæлеутæ ан. Куд рабæрæг æй, уотемæй М. И. Калинин нæ, фал æндæр устур лæгтæ ке бадтæй фингæбæл ами, лагери къазармай, е ба рабæрæг æй уайтæгкæ дæр. Куддæр ниццудан нæ бунатмæ, уотæ ни еу къуарей фæммедæг кодтонцæ, мæскуйаг иуазгутæ кæми  бадтæнцæ, еци фингæ рафснайунмæ. Мæ мадæ Гиги (Фаризæт), рохси фæббада, æнадæ хуæруйнаг некæд кодта, фал ами ци финги уæлдæйттæй исахустон, етæ ба хецæн адæ кодтонцæ. Мæхецæн нур дæр ма ракæнун: кæд æстонг ке адтæн, уомæй мæмæ уотæ адгин фæккастæнцæ. Фал неʹнгъæл дæн.

Мæ уарзон газет «Ирæф» аргъаугутæ, сумахмæ дзорун. Мæ финсти сæр устуйради фæдбæл нæй, фал мæ фæндуй базонун: мæн фæлтæрæй ма еци лагердзаутæй кæд еске ес (уæдæй ардæмæ берæ дон раевгъудæй), уæд æхе ку базонун кæнидæ. Ци нæ фæууй: мах районæй еци æфсæддон лагери еунæг æз нʹадтæн. Уогæ ма еци анз уæхæн лагер адтæй Тарскæй ʹрдигæй дæр. Æнгъæлмæ кæсдзæнæн ести хабар фегъосунмæ.

Цъеути Замæдин

Комментирование закрыто.