ВЕРСИЯ ДЛЯ СЛАБОВИДЯЩИХ

 


Главная > На дигорском > Нæ уодварни хæзнатæ

Нæ уодварни хæзнатæ

Ма фесæфæнтæ не´гъдау æма не ´фсар, нæ рæсугъд æгъдæуттæ æма фæткитæ.

   … аци фарстатæ нæ райони «Стыр Ныхас» — и иуæнгтæн еудадзуг изаиунцæ ахсгиагæй.  Æма, куд нæ, цард кудфæндий раййевæд æхе, уæддæр, алкæддæр æма алцæй рахуæцæн дæр, адтæнцæ æгъдаубæл, федауцæбæл конд гъуддæгутæ. Æгъдау æма æфсар уæлдай бæрзонд къæпхæнбæл ивардтонцæ нæ рагфиддæлтæ. Æма, æгадæ некæд адтæнцæ.  Сæ лæгигъæдти хабæрттæ дæр нæмæ рацудæнцæ аллихузон таурæхътæ æма аргъæутти хузи. Уомæ гæсгæ мах, Советти иуæнгти, фæффæндуй, цæмæй нæ фæсевæд хайгин уонцæ нæ фиддæлтæ нин ке ниууагътонцæ устур мулкæн, еци уодварни хæзнатæй. Гъæуй агорун мадзæлттæ æма сæ раст надбæл аразун аллихузон фæрæзнити фæрци. Е ба æй, мæнæй уотæ, æрмæст Совети нæ, фал еугур хестæр адæмти ихæс дæр. Уой  фæдбæл седун абони нæ райони цæрæг каргундæр адæмтæмæ, нæ райони хецауадæмæ – фулдæр æргом раздахæн ирæзгæ фæлтæр æма фæсевæди раст гъомбæладæмæ.

Имистаг нæй, аци рæстæги æхца ке иссæй нæ царди сæйрагдæр фарста. Æнæ уомæй нин æзмæлæн нæбал ес. Мæгур лæги сувæллон хицæ кæнуй гъæздуг лæг æ цæуæтæн цæрунæн ци фадуæттæ аразуй, уонæмæ  æма уой фæдбæл ба, рацæуй  «зулун» нæдтæбæл. Устур зæран нин нæ кæстæртæн хæссунцæ телевизор æма компьютер, кæцити æвдесунцæ æнæгкаг гъуддæгутæ æма миутæ. Сувæллони ба цанæбæрæг гъæуй фæррæдуиунмæ алцæмæти хицæ кæнгæй?  Уомæ кæсгæй ба ихæлунцæ нæ фиддæлти рæсугъд æгъдæудтæ, æфсæрмидзийнадæ, хестæри фарнæ хæссуни лæгигъæдтæ. Æма нæ, хуарз адæм, уой фæдбæл ба гъæуй æнæмгъудæй агорун рахуæцæнтæ, фæггæнæнтæ, цæмæй ма байрæги кæнæн не ´рæзгæ фæлтæри лæгъуз нæдтæбæл цудæй бауорамунмæ.

 Алке дæр ни хъæбæр дзæбæх уинуй нæ кæстæртæ бийнонти цардæй тæрсун ке байдæдтонцæ, уой. Кæд æма раздæр дзамани хæдзари медæгæ гъомбæл кæнидæ  4-10 сувæллоней бæрцæ, уæд нур берæ æригон цардæмбæлдти сувæллон гъæугæ дæр нæ кæнуй. Еу, кенæ си дууæ сабиййи ку исæнтæса, уæдта сæхе устур хъайтартæбæл банимаиунцæ æма уотемæй кунæггæнгæ цæуй нæ наци. Идарддæр уотæ ку уа,  уæд нæ адæмæн æнæ фесæфæн ци хуасæ ес?  Нæ фæсевæди нин хуæрунцæ наркотиктæ æма карз ниуæзтæ, уони фæдбæл æвзурæг карз незтæ, аллихузон фæндаггон фидбилизтæ.   Мадта æригон дууæ уодемæн сæ киндзæхсæвæрбæл берæ нæ рацæуй, æма, райгъусуй сæ рахецæни хабар. Мæгур ниййергути тух мадзæлдтæй конд гъуддæгутæ дæр дон æ бунмæ фæлласуй.

Раздæр дзамани  бийнонтæ цардæнцæ еумæ, тумугъæй. Сæ цард аразтонцæ куд рæссугъддæр, уотæ. Кодтонцæ сæ сувæллæнтти сагъæс, аразтонцæ сæ раст надбæл. Растауйнаг куд нæй е, æма, Чиколай фиццаг скъолай рауагъдонти æхсæн иссæй 29 профессори æма наукити дохтири. Сæ рæстæги етæ карз ниуæзтитæ æма фуд гъуддæгутæбæл нæ фæцæнцæ, фал уарзтонцæ киунугæ, цæмæдеси сæ æфтудтонцæ зонундзийнæдтæ, ахурадæ.  Фал нур ба, гъулæггагæн, кæстæртæй беретæ æнцæ лæуд нæбæзгæ нæдтæбæл. Уомæ гæсгæ дзорун хестæртæмæ — нæ хъазар æгъдæуттæ, нæ фæткитæ адтæнцæ адæмæн сæ цард, сæ нифси хуасæ. Кадгин хестæртæ  нихаси ку æрæмбурд уайуонцæ, уæд сæ устурдæр ихæсбæл нимадтонцæ кæстæрти раст надбæл аразун, кустбæл сæ ахур кæнун. Чиколай 1905 анзи скъола ку иссæй, уæдта берæ лаппотæ ахурмæ цудæнцæ устур зæрдаргъæви хæццæ, кæд силгоймæгти барæ на ´дтæй скъолама цæунмæ пусулмон динмæ гæсгæ, уæддæр.

Абони æз еума хатт устур курдиади хæццæ мæхе хатун нæ хестæр адæмтæмæ – нæлгоймагæй дæр, силгоймагæй дæр – нæ кæстæрти исон рæсугъд цæмæй уа, уоми хъæбæр гъæуй мах хъаурæ æма ибæл ма байауæрдæн. Ахур сæ кæнун гъæуй æгъдаубæл, кустбæл. Цæмæн гъæуама кæрдæг æма хæмпæли буни кæнонцæ нæ къæсæри дзæхæратæ, æригон кизгæ, кенæ лаппо ку уа хæдзари, уæд?  Алли зæнхи удзестæ дæр нæ фиддæлтæмæ хъæбæр хъазар адтæй æма си кæдзос тиллæг ирæзун кодтонцæ. Нур нæ сабийтæ хуæрунцæ фæсарæйнаг хуæруйнæгтæ æма адгийнæгтæ. Етæ нин хуарзбæл ке нæ байархайдзæнæнцæ, уой дæр хъæбæр хуарз лæдæрæн, уæддæр нæ нæ фæндуй нæхе зæнхæбæл косун, нæхецæн хуайраг нæхе къохæй ирæзун кæнун.

Нæ фиддæлтæ дардтонцæ фонс, цæмæй сабийтæн адтайдæ хæдзайрон æхсир. Хуæздæр ба — сæгъи. Е уомæн уотæ адтæй æма хестæртæ æрмæст сæхе гъуддаг нæ кодтонцæ, фал архайдтонцæ, цæмæй сæ федæн кæмæ æнгъæлмæ кастæй, еци кæстæртæ адтайуонцæ æнæнез, косагæ, адтайдæ сæмæ цард рæсугъдæй бацæрунмæ турнундзийнадæ.

Нур, гъулæггагæн махæй беретæй е феронх æй, ракъуæрæн, зæгъæн, хъæбæр фудконд ниуæстгунæй æригон лæппой фæууингæй нæ къох. Нæ ин бауайдзæф кæндзинан. Нæ фæсседдзинан хестæрти тæрхонмæ, нæ нигъгъæр кæндзинан «Фæдес, исæфуй æригон уод» — зæгъгæ.  Ба ни иронх æй адæми хъаурæ берæ ке æй.

Рагон адæммæ «хъоди» ци адтæй? Цæмæй си тарстæй алке уотæ хъæбæр? Уомæн æма адæмæн æнæ кæрæдземæй цæрæн нæййес. Уой лæдæрдтæнцæ нæ рагфиддæлтæ æма федар, æнгом дардтонцæ уомæй адæми, сæ цард син бастонцæ кæрæдзей хæццæ æгъдаубæл.

Нæ цард фехалæг Горбачевæй Хуцау ма исарази уæд, нæ фæсевæд абони ке фудæй æгустæй исæфунцæ, фæсарæйнаг æнæуаг миутæбæл, «демократи»,- зæгъгæ, ке бæлахæй рахуæстæнцæ. Дæсгай æма дæсгай æнзти ци колхозтæ æма совхозти, фабриктæ æма заводти фæрци нæ цард, нæ паддзахадæ гъæздугдæр кодта, уони нин ка нийхалун кодта, æнсувæрдзийнадæ, лимæндзийнадæ нæмæ ке фудæй нæбал ес. Фал нин, уæддæр, еунæг Хуцау радтæд уæхæн хъаурæ, цæмæй нæ дигорон тог, нæ дигорон æфсар, нæ намусгин фиддæлти фæткитæ æма æгъдæуттæ бафæразæн багъæуай кæнун.

       Зонун, уæззау уавæри æй нæ район, фал ин корун æ разамундæй – ести хузи, кæд еугур гъуддæгутæ нæ, уæддæр æрæздахæн фæстæмæ нæ фæсевæдæн куст кæми уа, уæхæн кустуæдтæ, сæ бундор бустæги ихæлд кæмæн не ´рцудæй, уони. Уони искæнунбæл устур тох æма устур хъиамæт ку никкæдтонцæ нæ фиддæлтæ, уæд мах уотæ хомух цæмæн разиндтан исæвдмæ сæ æруадзунмæ?

Абони цитгинæй æримисун æнгъезуй не ´мзæнхонтæ Пъинти Бариси, Цомайти Хушини, Махъоти Эльбруси, Хайманти Германи, Миндзайти Валодий, Нигкоти Безай, Хортити Дзамболати, Хъожити Бариси, Мæрзахъулти Таймурази, Тохъайти Ехъяй, Гуæцæлти Агубей  æма берæ уæхæн хуарз разамонгути хъиамæттæ, адæми хуарз царди сæрбæлтау.

Ленини колхози хецау Пъинти Барис колхози харзæй Чиколай гъæуи искодта цалдæр цæрæн хæдзари косæг адæмæн, памятник «Скорбящая мать», сувæллæнтти рæвдауæндонæ.  Советон паддзахадæ адтæй хъаурæгун, алли сувæллон дæр адтæй нимади. Сабийтæ рæвдауæндонæмæ цудæнцæ лæвар, скъолати син лæвардтонцæ уæледарæс. Уæлдæр скъолай  ахур ку фæууидæ кизгæ, е биццеу, уæдта´й рарветиуонцæ кустмæ, сæрмагонд кустуатмæ, раттиуонцæ ин надихарз, уæдта мæйи фагæ æхцай фæрæзнæ цæрунмæ, цæрæнуат. Аци бон еци гъуддæгтæй нецибал ес æма нæ фæсевæд гъæунгти рацо-бацо кæнунцæ, беретæ си нæ цæстити буни исæфунцæ æма уомæн нæ бон искæнун неци æй!

Чиколай мæзгити уæллаг фарс Тотоонти Шехойæн адтæй  бæлæгъ гъосин æма  сурх агори  кæнæн кустуат.  Е гъæуи медæгæ адтæй устур æнхус. Даргæ ба æй кодта еунæг лæг (!) . Нур районæн уой дарун дæр нæбал æй æ бон.

Советтон Паддзахадæ ку ралæудтæй, уæд Ирæфи райони хецауадæ алли гъæути дæр аразтонцæ колхозтæ. Чиколай ба  адтæй 6 колхози, кæцити исаразтонцæ адæми хъауритæй фулдæр.  Арæзт ма æрцудæй  совхозтæ дæр, Чиколай гъæуи ба — МТС.  Худтонцæй — Комсомольский. Æ фиццагидæр косгутæ адтæнцæ (рохс дзенети бадæнтæ) —  Цæрикъати  Дзибо, Гуæцæлти Хушин, Тауасити Сослан, Хуасдзаути Темболат, Тохъайти Хасанбий æма æндæртæ.

Уæрæсей стонг дзаманти, 1933 анзи, И. В. Сталини Указмæ гæсгæ Чиколай гъæуи фарсмæ æрæзт  æрцудæй гъæдæ фадæн  завод, куста æртæ сменемæй. Завод лæугæ некæд кодта æма си гъудæй берæ косæг къохтæ. Адæм нæмæ æрбацудæй Уæрæсейæй, кæцитæн конд æрцудæй гъæдин  барактæ цæрунмæ. Искодтонцæ син авданзон скъола, абана, тукан. Гъеуæд гъæуи хестæртæ, паддзахадон косгутæ, большевикти унаффæрахстмæ гæсгæ, ирæзгæ фæлтæрæн искодтонцæ скъола дæр, цæмæй  фæсевæд уонцæ ахургонд, зундгин.  Паддзахадæ син ци æхцай фæрæзнитæ равардта —  85,9 мин соми, еци æхца нæ фагæ кодта, ма уæд хецауадæ фæдздзурдтонцæ адæммæ, æма цæрæг адæм æрæмбурд кодтонцæ 82 мин соми. Скъолай проект искодта, устур инженер, Рамонович, кæци раздæр куста номдзуд  Порт-Артури. Æхцайæй уæлдай ма адæм равардтонцæ берæ арæзтадон æрмæгутæ — агори, гъæдæрмæг, кустонцæ беретæ лæвар- ластонцæ дон, зменсæ, хъаурæй агъаз кодтонцæ аразгутæн.

Цæмæн ракодтон еци еугур хабæрттæ? Еци дзамани адæм адтæнцæ еузæрдион, нифсгун, кæрæдземæн адтæнцæ æхсæрæ, устур  цæгиндзæ, адтæй сæмæ æфсæрмæ, хестæр адтæй æ бунати, кæстæр фæсевæд адтæнцæ æгъдаугин, кадгин, сæ хæдзари хестæртæн кодтонцæ  устур кадæ. Уомæй рахезгæй ба — синхæн, гъæубæстæн æма ци мукгагæй адтæй уонæн. Мадæ æма фиди загъд кæстæртæн адтæй цитгин æма хъазар. Кодтонцæ, кæстæртæ еци ихæсæн устур кадæ.

Мæнæ уомæн уæхæн дæнцæг: Тауасити Тасолтан æ дзамани адтæй хуарз спортсмен, æма цæмæй фæццудайдæ  Совето Цæдеси медæгæ устур еристæмæ, уомæй æнæ æ фидæ æма мади бафæрсгæй еци лæппо æ нифс нæ хаста рандæунмæ, кæд имæ æ тæлæнтæ хаста, уæддæр. Уотæ адтæй хуарз хæдзæртти, сæ кæстæртæ кодтонцæ æма лæвардтонцæ кадæ сæ хестæртæн. Æма, еци лæгигъæдæй æнхæст кæстæртæ хуарздзийнадæй уæлдай лæгъуз некæд неци иссирдтонцæ, уомæй. Еци кæстæртæ рацудæнцæ рæсугъд нæдтæбæл, æнцæ дæнцаг сæ фæдонтæн дæр.

Цæмæй нур уотæ уа, уой туххæн ба æрмæст хестæрти нæ, фал хъæбæр байархаиун гъæуй нæ райони разамонгути фæсевæдæн кусти бунæттæ исаразуни туххæй. Е нин хъæбæр ресгæ фарстайæй изаиуй а фæстаг æнзти. Зæгъæн, ес нæмæ хъæбæр хуарз фадуæдтæ агоригæнæн завод искæнунæн, кæцитæ адтæнцæ Чиколай , Сурх-Дигори гъæути. Зинæй дæр гъæуй, уæддæр, уони искæнун, уæдта ма æндæр уæхæн гъуддæгутæбæл басагъæс кæнун.

Чиколай будурти халсартæ раздæрти хъæбæр хуарз тиллæг лæвардтонцæ, къабуска, æпхæ, сæкæри æма æнæуой къумбул къумбул, хуæргæнасæ, гъæдиндзæ, бодæн, петрушкæ. Нур ба, кæсæгæн нæ кæстæртæ цæунцæ ихуæрсти еци халсартæ гъуд кæнунмæ. Уæд цæмæннæ косæн нæхецæн, цума?

Гъулæггагæн,  минкъий газзетти фæзуати еугур уæхæн гъуддæгутæбæл æрдзорун хъæбæр зин æй. Фал адæми ба хъæбæр фæндуй, цæмæй еци еугур фарстатæмæ æргом æздæгъд æрцæуа нæ хецауадæ æрдæги æма син æз сæ курдиади хузи æнхæст кæнун сæ фæндон.

Хуасдзаути Тазрети æрмæг мухурмæ

бацæттæ кодта Чихтисти Р.

Комментирование закрыто.