ВЕРСИЯ ДЛЯ СЛАБОВИДЯЩИХ

 


Главная > На дигорском > Нæ гъæути историйæй — «Æрттевæ, Сурх-Дигорæ, æрттевæ»

Нæ гъæути историйæй — «Æрттевæ, Сурх-Дигорæ, æрттевæ»

Дигори  гъæутæй сæ æригондæр еу æй Сурх-Дигорæ. 30-маг æнзти евгъуд æноси Советтон хецауадæ хонхи цæрæг адæнтæн равардта будурмæ раледзуни барæ. Хуæнхти цæргутæ еци хабарбæл цийнæ кодтонцæ, будури ба зæнхæй нæ фæндон пайда кæндзинан, зæгъгæ. Уæдмæ хуаллаг хастонцæ будури стантæй ба хонхмæ хæргутæбæл. Е ба адтæй идард, уæдта зин цæуæн æфцгутæбæл. Уидæ уотæ дæр æма и хайуан æд уæргътæ коми билæй рахауидæ, æма дæ фудголæ уотæ.
Адæн ледзун райдæдтонцæ будурмæ, фал цæргæ ба кæми? Гъæуи бунатæн син зæнхæ уæд еу рауæн зæгъиуонцæ, уæд иннæ рауæн. Лæвардтонцæ син уæхæн зæнхи гæппæлтæ æма си нæ дон адтæй нæ ба имæ гъæдæ хæстæг адтæй. Æппун фæстаг син равардтонцæ, нур кæми цæрунцæ, еци зæнхи гæппæл. Еугурон хуарз нæ адтæй, фал исарази æнцæ. Лигъд адæн сæ дустæ, куд фæззæгъунцæ, арф батулдтонцæ æма косгæ. Нур ба уотæ рауадæй, æма ами дæр цардæнцæ цæрæнбонти дон æма сог гъæуагæй. Абони ба æрдзон газ берæ, æцæг хъазар æй, адæн си сæ фур цийнæй пайда кæнунцæ. Дон гъæуагæ дæр нæбал ан.
Раздæр бал æрцардæнцæ Даргъ-Таги къолæ-молæ тегътæбæл, уомæн æма йе адтæй гъæдæмæ хæстæгдæр. Адæни гъудæй зумæги агъоммæ уосæнгтæ ракæнун рæстæгмæ æрцæрунмæ. Каутæ бидтонцæ æма си дувæргондæй ба сæ астæу æвардтонцæ гъæмпæ гъардæри туххæй. Уосæнгтæн сæ сæртæ æмбарзтонцæ цъизæй. Нур син цæрæн бунæттæ ку фæцæй, уæдта гъæуи бунати хæдзæрттæ аразун райдæдтонцæ. Ластонцæ гъæдæрмæг, дор æма зменсæ гъæдæй æма Даргъ-Тагæй. Еци рæстæги машинттæ нæ адтæй, кустонцæ галтæбæл, цард цудæй зинтæй. Хæдзарæ кæнун алкæддæр æнцон нæй, еци рæстæги бунтондæр. Гъуди ма кæнун нæ фиди къохтæ куд нифхæлиуонцæ, æнгулдзитæ нискъудтæ уайонцæ. Куд дзæбæх кодтонцæ къохти скъудтæ? Арти цæхæри тæвдæмæ тайун кодта фиу æма тæвдæ фиу ба æнгулдзи скъудтæмæ дардта. Æнгулдзитæ кодтонцæ ресгæ, тæхсгæ. Уæд хуæздæр хуасæ нæ зудтонцæ.
Еци рæстæги ма сæ тухсун кодтонцæ, уорсгвардионтæй ма граждайнаг тугъдæй 1918-20 æнзти ци еугай хауæггаг æфсæддонтæ байзадæй, етæ. Фæззиннионцæ Даргъ-Таги, гъæдрæбунти æма зæран хастонцæ. Зæгъæн, Бясти Гæлæуи фидæ Георги адтæй уæди нæуæг хæдзаради сæргъи. Георги уорсгвардионти къохæй фæццæф æй, берæ фæссадæй æма уой фæдбæл рамардæй.
1930-аг анзи райдæдтонцæ аразун еумæйаг хæдзарадæ-колхоз. Колхозмæ адæн лæвардтонцæ сæ уæлдай фонс, цæмæй æ къæхтæбæл ислæууа. Бясти æхсæз цæрунгъон æнсувæри дæр колхозмæ равардтонцæ галтæ, бæхтæ, гъоцитæ æма фустæ. Хæдзарадæ федардæр кодта. Хæдзæрттæ аразтонцæ, зæнхи куст дæр кодтонцæ.
Гъæуи цæргутæ айдагъ сæхе хæдзæрттæбæл нæ кустонцæ, фал гъæуи фæлгонцадæбæл, адæми æнцондзийнадæбæл дæр. Исаразтонцæ 4-къласон райдайæн скъола. Аразун райдæдтонцæ устур астæукаг скъола, абони дæр ма кæми ахур кæнунцæ, уой. Аци скъола æй дессаги рæсугъд, дууæ уæладзигон, рохс, бæрзонд æма урух кълæстæ. Фиццаг рауагъд адтæй 1936 анзи. Устур тугъди рæстæги ба знаги дзармадзани фæттæй скъолайæн æ дууæ базури (фарси) ихæлд æрцудæнцæ. Скъолай арæзтадæн гъæуай разамунд лæвардта Бясти Ораз Темурхъани фидæ. Е еци гъуддæгти дæсни адтæй, ахурадæ имæ адтæй.
Гъæуи фиццагидæр ке хæдзæрттæ рацæттæ æнцæ, етæ адтæнцæ: Бузойти Тъох, Хамихъоти Бугъули, Бясти æнсувæртæ, Гæгкути Дугус æма æндæртæ. Адæн сæ хæдзæрттæбæл кустонцæ æд æхсæвæ адæбонæ. Æнхус син кодтонцæ скъоладзаутæ дæр. Еумæйаг хæдзарадæ ирæзтæй, федардæр кодта. Колхоз рахудтонцæ Гетъой — фурти номбæл. Гъæу бонæй-бонмæ рæсугъддæр кодта. Колхозонтæ сæ кустæй адтæнцæ арази. Тиллæг уотæ берæ æрзадæй æма ин никкæнæнтæ дæр нæбал уидæ. Колхозонтæ раздахиуонцæ сæ тиллæг фæстæмæ:  кæми май никкæнæн, уæхæн нæмæ нæбал ес, зæгъгæ. Адтæй уотæ дæр, æма нартихуар тухгинтæ берæ æрзадæй æма ин æ косгутæн лæвæрд æрцудæй хъазауатони нæмттæ, премитæ æма хуæрзеугутæ, уонæбæл нæ газетти фæрстæбæл финстонцæ.
Адæни зæрдæ адтæй рохс, игъæлдзæг. Изæрæй фæскуст — зарун æма фæндури цагъд, фæсевæд къæрц гъазт рааразиуонцæ, къæрцæмдзæгъд игъустæй идардмæ. Фæндурæй дæсни ка цагъта, уæхæнттæ си берæ адтæй. Гъазизæри кизгуттæ æма лæппотæ лæудтæнцæ гъазти дууæ фарси рæсугъд рæнгъитæй. Кегъæре кизгæ æма лæппо радугай кафунмæ ракæниуонцæ фæсевæд. Фæндурмæ дæсни адтæй Бясти Леска, ци киндзхасти нæ рацагъта, уой гъазтбæл дæр нæ нимаиуонцæ. Уотæ дæсни ма адтæй Сабети Раичкæ дæр.
Ирæзтæй хуарз æма хъаурæгин фæсевæд. Адтæй си  берæ, ахури бæрзæндтæмæ ка исхизтæй, уæхæнттæ. Наукити дохтуртæ, профессортæ дæр нæмæ исцæттæй. Сæ еу Цагъати Анастасия. Нæ ахургонд адæнæй беретæ косунцæ æма кустонцæ уæлдæр скъолати.
Идарддæр ма арæзт æрцудæй æмбулатори, ясли, почта, тукан. Хæдзæрттæмæ уагъд æрцудæй электрон рохс. Исаразтонцæ цъайтæ. Дон æрбауагътонцæ æма еци донбæл ба курæнттæ, кæцитæй берæ рæстæг пайдагонд цудæй. Даргъ-Таги искодтонцæ гъосин æма агоригæнæн завод, æ сæргъи адтæй Дзусти Барис. Гъæуи биццеутæй беретæ кустонцæ еци заводи. Агоригæнæн заводи сæргъи ма берæ æнзти æнтæстгунæй фæккуста Бæлоти Таймораз. Арæзт ма æрцудæй къирсодзæн гарна, хирхфадæн завод. Кодтонцæ фермитæ стор æма лист фонсæн дæр, тиллæг æфснайæн амбартæ. Адтæй ма гъæуæн хуарз рæзбун дæр. Алли хузи рæзæй идзаг, берæ æнзти си гъæуи цæргутæ дæр адтæнцæ хайгин. Фал уой фæсте рæзæ бæлæстæ æрцудæнцæ цагъд, гъулæггагæн. Нур бæлæстæ дæр нæбал æма рæзæ дæр.
Гъæуи цæргутæ бонæй-бонмæ цæрунгъон дæр кодтонцæ, сæхебæл фæххуæстæнцæ, Хайманти Гермæн колхози сæрдарæй ци æнзти куста, уæддæр. Еу карз лæги бон дæр адæни царди берæ æй. Имисунцæй абони дæр ма. Абони колхозтæ ке нæбал ес, е лæгъуздæрæн фæббæрæг æй гъæуи цардбæл. Адæнæн кусти бунæттæ фагæ нæййес
Сурх-Дигорæй Устур Фидибæсти тугъдмæ рандæй 750 адæймаги, уонæн сæ фулдæр æмбес уоми байзадæнцæ. Уæхæн бийнонтæ нæ адтæй æма тугъдмæ неке рарвиста, зæгъгæ. Сæхе бавдистонцæ хъæбатæрæй. Мæнæ мæнæн, аци рæнгъитæ ка финсуй, уомæн æ фидæ æма уой æнсувæртæ — фондземæй. Фондз си фесавдæй…
Абони Сурх-Дигори гъæу æй рæсугъд, æфснайд. Хуæздæр æрдæмæ гъæуи цардбæл фæббæрæг æй, Хуадонти Петури фурт Сергей гъæусовети сæрдарæй косун ке райдæдта, йе. Зæгъун мæ фæндуй уой, æма нæ гъæуи администраци аллихузон, адæмæн пайдайаг, программити ке архайуй.  Адтæй республики гъæути æхсæн еристæ, æма Сурх-Дигорæ баахæста æртиккаг бунат. Æма кæд фиццаг нæй, уæддæр хуарз æй. Гъæуæн лæвæрд æрцудæй æхцай преми. Сергей архайуй гъæуи цардиуаг хуæздæр фæууабæл. Фиццагидæр уа фонсæн гъонгæс, дон уа, гъæунгтæ рохс уонцæ электрон цирæгътæй. Гъæуи алли бон дæр цæуй бугътæ ласæн машинæ. Е хуæрзæрдæмæ бæрæг æй нæ еумæйаг цардбæл. Фал ма кæмæдæрти адæни гъæр нæ гъаруй, æма гъæунгти, цæугæ цæун, калунцæ аллихузон бугъæ, зæгъæн, бæгæний æвгитæ, пластмассæ ботъолатæ, къанфет æма уазалгæнæти цъæрттæ æма уотæ идæрддæр. Е фудконд  æй. Абони гъæуи гъонгæс дæр неке комуй. Кæд æма æртæ лæгей бон си æй кезугай косун. Мизд дæр сæмæ минкъий нæ хаудзæй.

Гъæуи администраци балхæдта бульдозер, кæци хуарз агъаз æй гъуддæгтæ рараст кæнунæн. Сергей сæ сæргъи, уотемæй адæн базилдæнцæ, гъæуи астæу ци парк ес, уомæ. Зæронд бæлæстæ ракалдтонцæ æма си ниййаразтонцæ 100 æвзонг талай, байæфснайдтонцæ.
Парки арæзт æрцудæй сувæллæнттæн гъазæн фæзæ, алли хузи гъæзтитæ кæнуни фадуæттæ. Аци парк арæзт æрцудæй тугъди фæсте. Гъæуи хецау уæд адтæй Цæллати Афæхъо æма уой рæстæги. Цæргутæ ин æ ном имисунцæ хуарзæй. Æма парк рахудтонцæ «Парк им. Афако», æ бацæуни ин ниссагътонцæ æ хузист.
Гъæуи исирæзтæй уæдта абони дæр ирæзуй рæсугъд æма хъаурæгин фæсевæд: Скъодтати Виктор, Диготи Ян, Хамихъоти Сослан, Цъопбойти Амур æма берæ æндæртæ. Сæ цæрæнбон берæ уæд. Гъæуи ес клуб, фæндурцæгъдгутæ æма кафгути къуар, уонæн разамунд дæдтуй рæсугъд æма аййев, хуæрзæгъдау адæймаг, фæндурæй дæсни Дзагурти Галя. Заргути къуарæн дæр разамунд дæдтуй хуæрзæгъдау, хуæрзконд адæймаг – Скъодтати Анжела. Кафунбæл ба сæ ахур кæнуй Гегути Ларисæ, сувæллæнттæ æй уарзунцæ æма сæ куст дæр цæуй зæрдæмæдзæугæ.
Сурх-Дигори цæргутæй иронх нæй, Устур Фидибæсти тугъди рæстæги аци гъæу авд хатти знаги къохтæй ист ке æрцудæй, е. Уæд æй немуц баесиуонцæ, уæдта бабæй нæхе æфсæдтæ. Берæ æвзонг адæн фесавдæй уæд дууердигæй дæр. Æвæрд æрцудæнцæ еумæйаг ингæни. Циртдзæвæнмæ зелунцæ скъоладзаутæ, алли бæрæгбонмæ дæр æй байæфснайунцæ, ниввæрунцæ ибæл деденгутæ.
Скъолай ниввардтонцæ нæуæг директор, Хамихъоти Барис Константини фурт, æй исуйнаг, æгъдаугин, хуæрзгъæдæ адæймаг. Нæ зæрдæ ин зæгъуй царди бæрзæнттæмæ исхезун!
Скъолай раздæри директор адтæй Хæмицати Георги. Е бакуста берæ рæстæги – дæс æма инсæй анзи. Æ куст раргъавта райарæзти рæстæг. Зингомау адтæй. Фал скъола архайдта хуæздæрти хæццæ унбæл. Зæгъæн, арæзт нæмæ æрцудæй нæуæг спортзал, аййев æма алцæмæй рæвдзæ. Спортивон соревнованитæмæ имæ цæунцæ райони иннæ скъолатæй.
Мæ зæрдæ зæгъуй мæ райгурæн гъæуæн, куд уа бонæй бон хуæздæр. Æ цæргутæ æнæнез æма зæрдæ рохс, фарнæй идзаг. Æрттевæ, Сурх-Дигорæ, æрттевæ.

Балоти Зинæ, фæллойни ветеран.

Комментирование закрыто.