ВЕРСИЯ ДЛЯ СЛАБОВИДЯЩИХ

 


Главная > История > Изæди хузæн лæг

Изæди хузæн лæг

Адæймаг куд æвеппайди æрбамæлуй, уотæ нæ мæлуй адæмихат, еумæ райсгæй, фал сабургай. Арæх æй æхуæдæг дæр нæ фæллæдæруй, уотемæй. Еу минкъий тергади ка кæнуй, цæститæ æма æсмотæнтæ кæбæл ес, етæʹй хуарз уинунцæ, нæ алайнаг æзнæм цæхуæн устур ампъезтæй цæуй æ бонвуддæри надбæл, уой. Мæгурдæр æма хомухдæр ке кæнæн, еу бонæй иннемæ, уомæн берæ бæрæггæнæнтæ ес. Дзубанди къæбæр æма уæледарæсбæл нæʹй – уони бугътæмæ калун дæр райдæдтан, ефстæгтæй уæлдай сæмæ гъæуагæ некебал æй. Сеʹгасебæл нæ дзордзæнæн нуртæкки – уæхæн фадуат нæййес, фал си еуей туххæй ба зæгъдзæнæн.

Наци гъæздуг æма федар æ адæмæй фæууй, хецæн адæймæгутæй фæффедауй. Етæ куд федуйгæ цæуонцæ, уотæ æнæ кадавардæр гæнгæ нæййес æ нифс æма æ хъаурæн. Кауæ æ бæхъитæй фæууй федар, уони фæрци лæууй хъел. Уонæмæ ин ести азгъун ку разиннуй, уæд фæрсмæ уæзун райдайуй, еу бонисæри ба ниггупп ласуй. Гъулæггагæн, и кауæмæ æ мехтæ æрæгиау исхъазар унцæ, гъома, ку нæбал фæуунцæ, уæд…

Фæстаг дзамæнтти ма нæ дигорондзийнадæ кæбæл æнцойнæ кодта, еци курухон, еци нæртон лæгтæй еу адтæй Хидирти Батæрбеги фурт Рамазан дæр. Аци бæнтти æнхæст кæнуй анз, кæдæй неʹхсæн нæбал æй, уæдæй. Æз ин æ царди хабæрттæ нæ кæндзæнæн. Ирæфи райони цæргутæʹй хуарз фæсмардтонцæ. Республики газеттæ æма ин журналти фæрстæбæл æ лæгигъæдти фæдбæл берæ финст æрцудæй. Еунæг уотæ бафеппайдзæнæн – кæд еске ирæзгæ фæлтæри гъомбæл кæнуни гъуддаги баскъухтæй, уæд Рамазан дæр. Хумæтæги кадæ-радæй нæ хаста Уæрæсей Федераций æскъуæлхт ахургæнæги ном, дзæгъæли ин неʹрцудæй лæвæрд дæсгай Кади гæгъæдий. Гъай-гъай, айдагъ етæ дæр берæбæл дзорæг æнцæ, фал мæн æндæр хузи цæстæй фæндуй æркæсун рохсаггаги сорæтмæ.

Райдайдзæнæн уомæй æма хуарз лæг ун дæсниадæ нæʹй, ахур ибæл некæми кæнунцæ. Алли ахургонд лæг хуарз лæг нæ фæууй, алли хуарз лæг ба ахургонд. Адæймаг æ мади губунæй ци нæ рахæсса, уой сæдæ академий æма сæдæ университети ку фæууа каст, уæддæр нæ банхæст кæндзæнæй. Е — фиццаг. Дуккагæй, адæймаг æ фидæ æма æ мадæбæл ци фæууина, уой æвдесуй æ исбайлæгъи. Æртиккагæй, хуарз лæг исунмæ гъæуй царди скъола рацæун, тухст  æма гъæуагæдзийнæдтæ бавзарун, зиндзийнæдти нихседун. Байамунд гъуддæгти фæсте ба ахургонддзийнадæ дæр бæлахи хуасæ нæ уодзæнæй адæймагæн. Æппун фæстаг – тæккæ сæйрагдæр, идайгæ мин кæмæй адтæй, еци домæни туххæй – дуйнетæ исфæлдæсæг Еунæг Хуцау дин ци нивæ искæрда, е уодзæнæй дæ хай. Е дæ ку нæ рахона раст нæдтæбæл, Е дин ку нæ балæвар кæна лæгигъæдтæ, уæд хузæнон лæг исунæй дæхецæн ма фæттæрсæ…

Æрнимад хуæрзеугутæ Хидирти Рамазанмæ сæ еугур дæр адтæнцæ. Æ мади губунæй рахаста уæззау æрдзон зунд, æ ниййергутæбæл фæууидта æнæкæрон уездондзийнадæ. Æнагъон биццеуæй, седзæрæй байзайгæй, бавзурста али хузи æнæхъæртондзийнæдтæ. Мæгури уæс тагъд гал кæнуй, уомæ гæсгæ ауæдзи раги ниххизтæй, фæллойнæ ци æй, уой æ сабиййи уод раги ниттергади кодта, царди ликбез раги рацудæй, царди университеттæ дæр уотæ. Уæлдæр ахургонддзийнадæ райсунмæ дæр нæ базийнадæ кодта. Еу загъдæй, Еунæг Хуцау ин æ хуарздзийнæдтæй æнæвгъауæй рарвиста.

Æма ин, æвæдзи, æнæ уотæ уæн уогæ дæр неци хузи адтæй. Еу лæги культи рæстæги æвудæй ке фесафтонцæ, æ еци дзæбæх фидæ Батæрбег æ пусулмондзийнадæбæл куд æновуд адтæй, уотæ æ фурт дæр. Кæд ин æ рæстæги, партий Ирæфи райкоми фæллойнæ гæнгæй, атеистон кустæй æхе фæттилеф гæнæн нæ уидæ, уæддæр æ медзæрди Хуцауи еунæггадæбæл некæд фæггурусхæʹй. Дуйнетæ Исфæлдесæг æнæбари гъуддаг ке уодæнсуй, уой зудта, æма си, æ арми куд æфтудæй, уотæ хатир курдта. Хумæтæги нæ фæззæгъунцæ, фиди фарнæ мæрдтæмæ нæ цæуй, зæгъгæ…

Дин айдагъ намаз кæнун æма уораза дарун нæ домуй адæймагæй. Уони уæлæмхасæн ма Еунæг Хуцау берæ æндæр ихæстæ ниввардта уобæл. Уони нимæдзи мæнæ ауæхæнттæ: раст унбæл архайун, адæймагмæ фæлмæн зæрдæ дарун, æнхус кæнун, соцъа æма еске фудкой ракæнунæй хе бахезун, синхони хæццæ лимæнæй цæрун, мæнгæттæй еуварс лæуун, мадæ æма фиди зæрдихудтæй тæрсун, хеон æма хæстæгдзийнадæ нæ фехалун æма уотæ идарддæр. Дуйнетæ æнæуогæй Ка исфæлдиста, Уой фæдзæхститæй уæлдæр кæцити кой ракодтон, уонæй Рамазан еунæгей сæрти дæр нæ рахизтæй. Мæ бон уотæ зæгъун æй — рохсаггаги хузæн кæдзос уод адæймаг зин иссерæн адтæй. Æ хæццæ  ка бакуста, æ фарсмæ цæргæ кæмæн рауадæй, етæ – меʹвдесæн. Лæги цæмæй дзæбæх базонай, уой туххæй, дан, æ хæццæ цæнхи пуд бахуæрун гъæуй. Каʹй зонуй, æцæгæй дæр уотæʹй, фал  дзубанди ци адæймагбæл цæуй, е ба æндæр æрмæгæй амад адтæй. Гъудæй ибæл æдеугурæй еунæг хатт исæмбæлун æма æ хуæрзтогдзийнадæ, арви æндурау, æхе равдесидæ, уоййасæбæл цæстуингæ æма æнцон æстæфæн адтæнцæ æ дессаги менеугутæ. «Лæг нæ фал изæд, лæг нæ фал пахампар, лæг нæ фал Фæлвæра!» — ци ефстаги бæдæйнаг нæлгоймæгтæй фæззæгъунцæ, уонæй еу адтæй Рамазан дæр.

Æз æригон нæбал дæн. Мæ еу æма æртинсæй анзи мæхе æрдæги бакодтон. Берæ лæгти хæццæ мин рауадæй ахургæнгæ, æфсади службæгæнгæ æма косгæ, берæ аллихузон адæмтæ фæууидтон æма бавзурстон. Еу дзурдæй, цидæр хатдзæгтæ искæнун мæ бон æй æма æдзæстхезæй зæгъун – еунæг нæлгоймаг дæр нæ арæхстæй Хидирти Рамазани хузæн аййев æма фæлмæн дзорунмæ. Уоййау неке зудта цъухи лигъздзийнадæй зæрдæ балхæнун, уæззау уавæри нифс байвæрун, адæймаги фæрраст кæнун. Æ рæсугъд цæсгоми ци уездондзийнадæ хаста, ейæ рæстæмбес гъæуи фагæ адтайдæ. Æхе хораууонæй дæр æфсæрми кодта, зæгъун æнгъезуй. Æ цæститæй ци рохс цудæй, уомæй æ алфамбулай истæг адæм аййевдæр æма рæсугъддæр кодтонцæ. Æ уотид рацуди ци федауцæ адтæй, уой тæфагæй фалдзостæ райдзастдæр æма идзулддæр уаг истонцæ. Цард æма адæми ци æнæкæрон уарзтæй уарзта, ейæ æ хурфи нæ цудæй, унгæг ин адтæй æ йʹагъоди æма æндæмæ, дуйней рохсмæ, Зæм-Зæми донау, гъардта æставд æртæхтæй…

Алли хестæр, гъулæггагæн, бафæнзун æма бафæрсунмæ нæ фæббæззуй. Рохсаггагмæ ба æмбалдæй байгъосун, æнгъизтæй æ фæдбæл рацæун, адтæй дæнцæн æрхæссуни аккаг. Зунд райсунмæ хуæздæр адæймагбæл нæисцурæвæрæ адтайсæ. Уой хузæн лæгтæй гъæу æ къохтæ ку нихснуй, æ бон си ку базонуй, уæд æ ронбаст дзæвгарæ фæууæгъдæдæр уй. Нæ дигорон дзилаги гъуддаг дæр – уотæ. Æ разагъди, æ дзурддзæугæдæр лæгтæ мæнгæ дуйнейæй æцæг дуйнемæ куд цæугæ цæунцæ, уотæ имæ хæстæгæй-хæстæгдæр кæнуй æхуæдæг дæр. Æнæ базур, æнæ нифс, æнæ келбет, æнæ ауæй ин зин цæрæн исуй. Еу загъдæй, нæбал феййафуй кæмидæрти. Дзурдæн, абонибал æрхаудтан уæхæн æдзæллаг уавæрмæ, æма берæ синхти нæбал ес, фæткæбæл ка рахæсса финги æгъдау, ка ракова цийнæдзийнади, ка рахъонц кæна зиани, рамæлæги туххæй еу дууæ загъди ка зæгъа, уæхæн нæлгоймæгтæ. Уæхæн хатдзæг искæнун æмбæлуй – нæ фиддæлти комиуолæфтæй ма куддæр –муддæрти уотæхсæн, гъома, фæстаг хъихъхъитæ кæнæн. Рæхги ба уобæл дæр нæбал уодзинан. Еци уавæри Хидирти Рамазани хузæн лæгти фæгъгъуд бæрæгæй-бæрæгдæр куд нæ кæна нæ хубедзæстидзаг адæмбæл?..

Адæймагæн, арви бунмæ хуарз гъуддагæй цидæр ес, етæ æ тоги ку уонцæ, алцæмæй æнхæст æма æнæ аййепп ку уа, фал хатир кæнун ба ку нæ зона, уæд неци базудта æ царди, нецæмæ исарæхстæй, зæгъун æнгъезуй. Аци менеуæг дæр æй Еунæг Хуцауи  сæйрагдæр фæдзæхститæй сæ еу. Æноси дæр дæ рони дор хæссæ, дæ хъатара макæд исесæ, саугалмау дæ марг нирримæхсæ æма гъæугæ фадуат хезæ ниццæвунмæ, дæ маст æма дæ зæрдихудт дæ унаффæгæнæг исуæнтæ, уотемæй рарветæ дæ цæргæбæнттæ, еци адæмти нимæдзæмæ нæ хаудтæй Рамазан. Советон цардарæзт хуарзæй неци æрхаста Хидирти хæдзарвæндагæн. Ци заманай фидæ си адтæй, уой фесафтонцæ репрессити рæстæги. Ци курдиадгин биццеу исæнтæстæй сæ бундорбæл, уой дæр размæ нæ рауагътонцæ æ дзамани, æ маддæлон дигорон æвзаги сæрбæл æргомæй ке исдзурдта, уой туххæй. Æндæр ка адтайдæ, е æ медзæрди некæд бафедудтайдæ советон паддзахади хæццæ, сосæггай ин æзнаггадæ æрхæссунбæл архайдтайдæ. Рохсаггаг ирæзгæ фæлтæри хæццæ фæккуста æма ин уæхæн равгитæ берæ адтæй, фал æ билибунæй дæр некæд исуагъта еунæг фесиммæ дзурд дæр. Уотæ нæ, фал ма æ цæргæбæнтти кæстæртæн уарзун кодта сæ райгурæн бæстæ, сæ советон паддзахадæ. Ахур æма сæ гъомбæл кодта, коммунистон идеалтæ куд амудтонцæ, гъеууотæ. Уæхæн зæрдихатт беретæн мархуа æй, фал Рамазан ба æндæр уагбæл цæрун нæ зудта. Кæд æгириддæр неци феронх æй, уæддæр æ уæззау зунд æма æ рæсугъд уодиконди фæрци исарази æй хъисмæти тæрхонбæл. Ниххатир кодта, æнæуæгтæ зин ниххатиргæнæн ци гъуддæгтæн адтæй, уонæн. Æма уой фæдбæл æ ходæ нæ фæкъкъолæʹй, æхе нæ фегадæ кодта, ци адæми хæццæ цардæй, уони астæу. Бавдиста, адæймаги ном хæссун цæйбæрцæбæл зин æй æма кæбæлти уæлиау гъуддаг æй, уой…

Рагæнттæй уæхæн уадзæндзурд байзадæй: «Адæймаг æ адæймаги ихæс цæмæй бафеда, уой туххæй æй гъæуй, æгирид неци, уæддæр кенæ бæдолæ ниууадзун æ фæсте, кенæ, ниххуæцуйнаг ка уа, уæхæн бæласæ ниййаразун». Еци гъуддаг Хидирти Батæрбег æма Рамазанæн, зæгъун æнгъезуй, бантæстæй уæлдайгунтæй. Фиццаг, кæд минкъий бацардæй, уæддæр рæзбунтæ кæнунмæ фескъуæлхтæй, фæццалх кодта еци ацъагъуæбæл еʹмдогонти дæр. Хуцауи фæрци æ фæсте дзæбæх зæнæг дæр ниууагъта. Æ фиди надбæл рацудæй и фурт дæр. Æрмæст мудадæгæнæг рæзæхæссæг бæлæстæ  нæ аразта, фал зилдæй ирæзгæ сабийтæмæ, гъомбæл кодта царди тæккæ цитгиндæр æма аййевдæр деденгути – сувæллæнтти, уони нимæдзи æхе бæдæлтти дæр. Æвæдзи, дзæгъæли нæ бацардæнцæ сæ дууæ дæр, сæхе æвæстаг нæ фæккодтонцæ. Ци бæлæстæ талатæ рауагътонцæ, ци сабийтæ исбайлæгъ æнцæ æма сæхуæдтæ цæуæт искодтонцæ! Ци ма  уа уомæй хуæздæр, уомæй æрхицæкæнуйнагдæр нивæ?! Мæнмæ гæсгæ, неци. Мадта дæ цардимбали хæццæ уарзон æма лимæнæй, æнæ еу цæстисауæй бацæрун дæр минкъий гъуддаг кæми æй — алкæмæ уæхæн нивæ нæ ракæсуй… Хидирти фидæ æма фуртæн еци рæсугъд гъуддаг дæр  бантæстæй. Ка зæгъдзæнæй, адæймаги амонд æндæр хузи фæууй, зæгъгæ?!

Лескен лæгагор некæд некæмæ фæццудæнцæ. Алкæддæр сæмæ адтæй æгъдау æма Дин, сæрустурдзийнадæ æма цæруни хъаурæ. Абони дæр некæмæй цауддæр æнцæ.  Ес сæмæ берæ хуарз лæгтæ, хуарз хестæртæ æма дзæбæх кæстæртæ. Фал уæддæр, ци сос, ци римæхст, Хидирти Рамазан ци бунат ахæста  хуарз лæгти еумæйаг рæнгъи, е ба зин банхæстгæнæн иссæй –мехцохæй байзадæй æностæмæ. Къахт идзаг нæбал фæккæнуй…

Æнæмæлгæ дуйне нæййес. Нæ еугурей дæр еци еу гъуддаг хезуй. Ка нæ равардта, уомæ раздæхдзинан — ка бонраздæр, ка бонфæстагдæр, уотемæй. Æхецæй сæдæмин хатти арази! Хидирти сугъзæрийнæ Рамазан æ ихæс бафиста æма Цитгин Еунæг Хуцау цирти гъазаппæй ке бахизта, Хъиамæти бони ба æ хæракет зæрдæй кæмæн ниххатир кæндзæнæй, уони нимæдзи фæууæд. Ци дзæбæх бийнонтæ, ци дзæбæх кæстæртæ ниууагъта æ фæсте, уонæн хуарзбæл байауодæд. Аминь.

Рохсаг фæууо, Рамазан. Уод мæлгæ нæ кæнуй. Æгæстæ æма мæрдти æхсæн ци сосæг бастдзийнадæ ес, ейæ Ахæрæти бонæй раздæр некæд фехæлдзæнæй. Е ба уой амонуй æма, фиццагау, еумæ ан. Е дæ харæ нæбал æй ами, дæхуæдæг ба нæ хæццæ дæ, нæ фарсмæ…

Бабочити Руслан, Уæрæсей финсгути Цæдеси иуонг, Цæгат Иристони адæмон поэт, Национ преми «Нарти фæткъу»-й лауреат.

Ду нæбал дæ…

(Ерун си Рамазани рохс ном)

Ду нæбал дæ æма нæ Дигорæн,

Нæ гъæуæн æрцæйкиндæй æ цонг.

Ду нæбал дæ æма кæсгæ хорæн

Фæллигъдæй æ гузави æ тог…

Ду нæбал дæ æма нæ цъæх арвæн

Рахаудтæй æ кæдзос, æ цъæхæй.

Ду нæбал дæ æма цийни арфæ,

Зиани хъонц æрхистæнцæ бæхæй…

Ду нæбал дæ æма нæ рохс фарнæй,

Нæ фæткитæй еу хъал фæгъгъудæй,

Æрцудæй цидæр лазæ неʹфсармæ

Ма æдас нæбал ан рæдудæй…

Ду нæбал дæ æма æнæнгъæлти

Нæ цъухæй нæбал тæдзуй нур муд.

О, кæбæлти лæг адтæ, кæбæлти,

Куд бацудтæ еу царди, ду куд?

Ду нæбал дæ æма нæ гъæубæстæн

Фæззиндтæй æ мæсуги æрхъез…

О, бæргæʹнцæ нихасгæ æ цъæстæ,

Фал цæмæй? Аккаг дор ку нæййес…

Гæр…

Цуппар кизги — цуппар хори,

Сугъзæрийнæ цардимбал…

Ести сæмæ куд нæ дзори,

Куд нæ рауис, куд, игъал?

А-дуйнебæл дæу тæнзæрдæн

Лæг ку нʹадтæй, Бубужин,

Уæд абони дæ фæсмæрдæ,

Гæр, неʹнкъарис уони зин?

Хатиргонд фæууай мин хатти,

Ка фæццардæй мах нивæн,-

Уæхæн фидæ некæд адтæй,

Нæбал уодзæй некæмæн…

Комментирование закрыто.